‘Her zaman hareket halinde olan şey, sonsuzdur, ama bir başka şeyi hareket ettiren, hareket ettirilen şeyin, hareket etmeyi bırakınca yaşamayı da bırakması gerekir.’
Cicero – Ölüme Övgü
J. Lacan – 12 ŞUBAT 1964 Dersi
Freud, travmatik davranışların “haz ilkesi” (pleasure principle) ile çeliştiğini fark eder, çünkü tekrarlanan deneyimler genellikle acı vericidir. İnsan bilerek veya tamamen bilinçdışı mekanizmalarla yaşamı boyunca niçin simgesel anlamda aynı örselenmeyi tekrar tekrar yaşamaya yönelir?
Tekrar zorlantısı (repetition compulsion) denilen durum, bastırılanların çarpıtılarak ve eyleme dönüşerek çıkmasıyla ilişkilidir. Tekrar zorlantısında birey benzer travmatik durumları veya olayları devamlı tekrar eder. Örneğin kendini sürekli benzer ilişki örüntülerinde bulmak bir tür tekrar zorlantısıdır.
Bu nedenle, tekrarlama zorlantısını açıklamak için “ölüm içgüdüsü” (death drive, Thanatos) kavramını öne sürer. Böylece teorideki önemli puzzle tamamlanmış olur. Ölüm içgüdüsü ve yaşam içgüdüsünün karşıtlığı bir etkileşim oluşturur.
Haz alanı ve hoşnutsuzluk alanı arasındaki bu ilişkide, tekrar travmayı dindirici etki sağlar ve yeniden devreye sokarak çözümlenmesine olanak tanır.
Gerçeklik ilkesi, rüya yorumlamasının salt arzuya dayanmadığının anlaşılmasıyla açıklama zorunluluğuyla karşı karşıya kalınca psikanalitik bir kazanım olarak doğmuştu.
Freud, tekrarlama zorlantısı aracılığıyla ölüm içgüdüsü kavramını geliştirmek zorunda kalır. Buna göre, insanlar bilinçdışı olarak kaosa, yok olmaya veya dinginliğe (inorganik duruma) dönme eğilimindedir.
Yaşam ve ölüm dürtüsü arasındaki etki, nevroz, kastrasyon ve arzunun tek yönlülüğünün ötesinde yeni bir boyut açmıştır. Haz ilkesi en baştaki homoestaza kavuşmakla ilgili, arzunun evrenselliğine ilişkin inancı yönlendiriyordu. Haz ilkesinin bir ötesi buralardı.
Lacan şu soruya odaklanır: Neden gerçeklik ilkesi tek başına son sözü söyleyemez?
Bu noktada gerçeklik ilkesinin üstünlüğüne rağmen, belirleyici olan şey tek başına bir ilke değildir; bu ilkelerin çatışmasından doğan mefhumdur.
Lacan’ın hesaba kattığı boyut tam da bu ikililiğe katkıdır. Gerçeklik ve haz ilkesi arasındaki etkileşim, yeni ve etkileyici bir yorumla ders boyunca yoğun olarak işlenmiştir.
Ders dışına çıkıyorum: Eksik ve kayıp arasındaki etkileşim, öznenin yapısını belirleyiciliğinde arzu ve jouissance’ın ikili düzeyine denk gelerek, formülasyonlardaki söylemi kontrol eden iki ayrım (imkânsızlık ve iktidarsızlık) aracılığıyla ifade edilmiştir.
Lacan:
“Önce tukhe, onu neden arayışında kullanan Aristoteles’in söz dağarcığından ödünç aldık— gerçekte karşılaşma, buluşma olarak çevirdik. Gerçek, automaton’un ötesindedir. Dönüşün, geri gelmenin, haz ilkesince yönetildiğimizi görmemizi sağlayan o göstergelerin ısrarının ötesindedir. Gerçek her zaman automaton’un arkasında yatan şeydir.”
Automaton, simgesel düzenin uyumunu ve yenidenliğini ifade ederken; tukhe, bu düzeni bozan karşılaşma olarak düşünülebilir. Tukhe ve automaton alegorik olarak ölüm ve yaşam dürtüsüne benzer.
Travma, gerçeğin özümsenmeyen yanı olarak karşımıza çıkar. Travmanın bu sindiremediği, gerçekle arasındaki uyuşma semptom olarak kendini ifade eder.
Her tekrar, aksamayı tekrarlamaktır. Burada gerçekle buluşmak veya uzlaşmak pek mümkün gözükmez. Bu anlamda tekrar, deliğin üstünü örten öznel bir cevaptan başkası değildir.
Özne, gerçeğe verdiği bu cevabı hayatının her alanında yeniden üretir. Bu cevabın tekrarı, rüyadan fantazmaya, ilişkilerden davranış kalıplarına kadar uzanır.
Metin: Psikanaliz’de Dört Temel Kavram – 12 Şubat 1964 Metni
